كۆچى پێغه‌مبه‌ر رێگایه‌ك بووبۆ ده‌ربازبوون لــه‌ توندوتیژى

د.ئاراس محه‌مه‌د ساڵح

هاتن و دابه‌زینى په‌یامى ئیسلام له‌ناو گه‌لێكى خاوه‌ن سیستمى خێڵایه‌تى و ته‌واو ماندوو به‌ده‌ست توندوتیژیى سایكۆلۆجیه‌تى بیابانه‌وه‌، كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك كه‌ جگه‌ له‌ لۆژیكى توندتیژى و شمشێر خاوه‌نى هیچ ئه‌لته‌رناتیڤ و لۆژیكێكى تر نییه‌، هه‌موو كاتێك سیستمى خێڵ هه‌موو شته‌ تازه‌كانى ده‌ره‌وه‌ى خۆى ره‌ت ده‌كاته‌وه‌ و له‌ نزیكترین كاتدا ده‌ست بۆ هێزى چه‌ك ده‌بات، هه‌ر شتێك له‌ ده‌ره‌وه‌ى بیركردنه‌وه‌ى ئه‌و بوو، بێگومان ئه‌وه‌ شتێكى وه‌رنه‌گیراو و خراپه‌ و ده‌بێت به‌ره‌نگارى بێت و به‌ لۆژیكى ئه‌وان ده‌بێت هه‌موو كات به‌رامبه‌ره‌كان بسرِدرێنه‌وه‌، هیچ جۆره‌ مامه‌ڵه‌یه‌كیان له‌گه‌ڵدا نه‌كرێت له‌به‌رئه‌وه‌ى چوونه‌ته‌ ده‌ره‌وه‌ى بیركردنه‌وه‌ى بازنه‌ى داخراوى ئه‌و پێكهاته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌ى ئه‌وان و، ئه‌مه‌ش پێشێلكردنى موقه‌ده‌ساتى خێڵه‌.

كاتێك ئیسلام دێت و داواى گۆرِانێكى ریشه‌یى ده‌كات له‌ سه‌راپاى سیستمى ژیانى ئه‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌دا، ئه‌مه‌ش وا ده‌كات تووشى توندترین كاردانه‌وه‌ بێت، كاردانه‌وه‌ نه‌ك به‌ مانا مه‌ده‌نییه‌كه‌ى بێت له‌ رێگه‌ى لۆژیكى هه‌ڤپه‌یڤین و لێكتێگه‌یشتنه‌وه‌، چونكه‌ ئه‌وه‌ به‌شێك نییه‌ له‌ نه‌ریتى ئه‌وان، به‌ڵكو كاردانه‌وه‌ له‌ رێگه‌ى هێزه‌وه‌، یان گه‌رِانه‌وه‌ بۆ ناو سیستمى تیره‌ و خێڵ و له‌ ده‌ره‌وه‌ى ئه‌م بیركردنه‌وه‌وه‌ شتێكى تر نییه‌، به‌ڵام پێغه‌مبه‌رى خوا(د.خ) به‌ درێژایى سیانزه‌ ساڵ په‌ناى بۆ دانبه‌خۆداگرتن و ئارامگرتن برد و به‌ كرده‌وه‌ به‌ ده‌وروبه‌ره‌كه‌ى وت كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ى بیركردنه‌وه‌ى ئێوه‌وه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كى تریش هه‌یه‌ و، له‌ ده‌ره‌وه‌ى لۆژیكى چه‌ك لۆژیكێكى تریش هه‌یه‌، كه‌ بتوانین له‌گه‌ڵ به‌رامبه‌ره‌كانمان گفتوگۆ بكه‌ین و بتوانین ئێمه‌ش و ئه‌وانیش پێكه‌وه‌ بژین، زه‌ویى خوا فراوانه‌ و جێگاى هه‌موو فكر و ئایدیایه‌كى تێدا ده‌بێته‌وه‌ (وَڵوْ شَاءَ رَبُّكَ ڵجَعَڵ النَّاسَ أمَّه‌ً وَاحِدَه‌ً...)، به‌ڵام سیانزه‌ ساڵ لۆژیكى خێڵایه‌تى ناتوانێت ئه‌م بیركردنه‌وه‌یه‌ بسه‌لمێنێت و تێگه‌یشتنێكى مرۆڤانه‌ى هه‌بێت بۆى، بۆیه‌ به‌رده‌وام په‌ناى بۆ هه‌موو جۆره‌ توندوتیژییه‌ك بردووه‌ بۆ سرِینه‌وه‌ى هه‌موو ئه‌وانه‌ى وه‌ك ئه‌وان بیر ناكه‌نه‌وه‌.

پێغه‌مبه‌ریش(د.خ) به‌ درێژایى ئه‌و ماوه‌یه‌ى له‌ مه‌ككه‌دا بووه‌ به‌ دوو رێگه‌ هه‌وڵى داوه‌ به‌ر له‌ توندوتیژى و به‌ریه‌ككه‌وتن بگرێت: یه‌كه‌م لۆژیكى عه‌قڵ و گفتوگۆ و پێكه‌وه‌ دانیشتن و لێكترحاڵیبوون. دووه‌م: په‌نابردن بۆ كۆچ و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌و ژینگه‌ پرِ له‌ توندوتیژییه‌، كه‌ هه‌موو ساتێك ئاماده‌ى ته‌قینه‌وه‌ بوو.

پێغه‌مبه‌ر له‌ ژیانیدا چه‌ند جارێك هه‌وڵى كۆچى داوه‌ هه‌تا بتوانێت به‌ر به‌ ته‌قینه‌وه‌ى رق و قینى كۆمه‌ڵگه‌كه‌ى بگرێت و له‌ هه‌مان كاتدا گیانى هاوه‌ڵه‌كانى و په‌یامه‌كه‌ى بپارێزێت، له‌ هه‌نگاوێكدا كۆمه‌ڵێك له‌ هاوه‌ڵه‌كانى ره‌وانه‌ى وڵاتى حه‌به‌شه‌ ده‌كات و پێان ده‌ڵێت له‌و وڵاته‌دا كاربه‌ده‌ستێك هه‌یه‌ كه‌س له‌ سایه‌یداسته‌مى لىَ ناكرێت، به‌ زاراوه‌ى ئه‌مرِۆ واته‌ مافى هاووڵاتیبوون تێیدا پارێزراوه‌، ئیسلام به‌ دواى ژینگه‌ى ئارام و دوور له‌ توندوتیژى و میزاجیه‌تدا ده‌گه‌رِێت، با له‌ ده‌ره‌وه‌ى بازنه‌ى ئیسلامیشدا بێت، به‌ واتایه‌كى تر.. واته‌ ئێمه‌ له‌ ده‌ست سته‌م كۆچ ده‌كه‌ین، سته‌مى سیستمێكى پرِ له‌ توندوتیژى كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ى خۆى تواناى قبوڵكردنى كه‌سى ترى نییه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش لوتكه‌ى توندوتیژى و سرِینه‌وه‌ى ده‌ره‌وه‌ى خۆته‌، جارێكى تر هه‌وڵى كۆچكردن بۆ تائیف ده‌دات، كه‌ بێگومان ژینگه‌ى تائیفیش هه‌مان ژینگه‌ى خێڵایه‌تیى پرِ له‌ توندوتیژییه‌ و هیچ جیاوازییه‌كى له‌گه‌ڵ مه‌ككه‌دا نییه‌، به‌ڵام پێغه‌مبه‌ر سوره‌ له‌سه‌ر دۆزینه‌وه‌ى ژینگه‌یه‌كى ئارام و دوور له‌ توندوتیژى، ده‌یه‌وێت پانتاییه‌ك بدۆزێته‌وه‌ دوور له‌ لۆژیكى كوشتن و برِین، به‌ڵام لێره‌شدا ناتوانێت ئه‌و جێگه‌ ده‌سته‌به‌ر بكات و، تووشى هه‌مان بیركردنه‌وه‌ى خه‌ڵكى مه‌ككه‌ ده‌بێت.

له‌ قۆناغى سێهه‌مدا پێغه‌مبه‌رى خوا(د.خ) شارى مه‌دینه‌ هه‌ڵده‌بژێرێت هه‌تا كۆچى بۆ بكات و بیكاته‌ وێستگه‌یه‌كى نوىَ بۆ راگه‌یاندنى په‌یامه‌كه‌ى، ره‌نگه‌ گرنگترین هۆكار كه‌ واى كردبێت پێغه‌مبه‌ر له‌ شارى مه‌ككه‌وه‌ كۆچ بكات بۆ شارى مه‌دینه‌، بریتى بێت له‌ خۆده‌ربازكردن له‌ توندوتیژى و به‌رگرتن له‌ شه‌رِ و به‌ریه‌ككه‌وتنى خوێناوى، كاتێك پێغه‌مبه‌رى خوا (د.خ) له‌ شارى مه‌ككه‌ى زێدى خۆشه‌ویستیه‌وه‌ ده‌رده‌چێت و هه‌ڵده‌گه‌رِێته‌وه‌ روو ده‌كاته‌ شارى مه‌ككه‌ و كه‌عبه‌ى پیرۆز و ده‌فه‌رموێت: (ئه‌ى شارى مه‌ككه‌! سوێند بێت به‌ خوا خۆشم ده‌وێیت، ئه‌گه‌ر خزمه‌كانم به‌ زۆر ده‌ریان نه‌كردمایه‌، هه‌رگیز به‌جێم نه‌ده‌هێشتى). دیارترین هێماى ناو ئه‌م فه‌رمووده‌یه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ پێغه‌مبه‌رى خوا (د.خ) له‌ رێگه‌ى توندوتیژییه‌وه‌ له‌ ماڵى خۆى ده‌ركراوه‌ و نایه‌وێت كارى توندوتیژى بكات، ئه‌گه‌رنا كاردانه‌وه‌ى ده‌بوو په‌ناى بۆ هه‌مان كردارى ئه‌وان ده‌برد، به‌ڵام نه‌خێر لێره‌دا پێغه‌مبه‌ر (د.خ) به‌ سه‌رانى مه‌ككه‌ و سه‌رجه‌م مرۆڤایه‌تى ده‌ڵێت كه‌ له‌ ده‌وه‌ى لۆژیكى كاردانه‌وه‌ى هاوشێوه‌ لۆژیكێكى تر هه‌یه‌، كه‌ ئه‌ویش لۆژیكى كۆچكردن و دۆزینه‌وه‌ى جێگه‌یه‌كى تره‌، ئه‌گه‌ر زانیت به‌رامبه‌ره‌كه‌ت تواناى تێگه‌یشتنى نییه‌ و ناتوانن پێكه‌وه‌ بژین.

كۆچكردنى پێغه‌مبه‌ر (د.خ) بۆ مه‌دینه‌، له‌ كات و ساتى خۆیدا ره‌نگه‌ دیارترین هۆكارى ئه‌وه‌ بووبێت كه‌ سه‌رانى مه‌ككه‌ له‌ به‌رامبه‌ر زۆربوونى قه‌باره‌ى موسڵماناندا ته‌واو بێزار بووبوون رۆژ به‌ رۆژ كاردانه‌وه‌ى توندیان ده‌نواند و له‌ به‌رامبه‌ریشدا هاوه‌ڵانى پێغه‌مبه‌ر (د.خ) جامى ئارامگرتنیان ته‌واو پرِ بووبوو له‌وه‌دا بوو سه‌ررِێژ بكات و كار بگاته‌ ته‌قینه‌وه‌، پێغه‌مبه‌ر (د.خ) كاتێك هه‌ست به‌وه‌ ده‌كات ئه‌گه‌رى ئه‌وه‌ هه‌یه‌ كۆنترۆڵى وه‌زعه‌كه‌ى له‌ ده‌ست ده‌رچێت سه‌رى له‌ توندوتیژییه‌وه‌ ده‌ربچێت، باشترین رێگاش بۆ ده‌رچوون له‌م حاڵه‌ته‌، كۆچكردن و دۆزینه‌وه‌ى جێگایه‌كى تره‌، چونكه‌ نایه‌وێت هه‌مان مێژووى پێشوو دووباره‌ بكاته‌وه‌، ده‌یه‌وێت رووى مێژوو بگۆرِێت و لۆژیكى (هه‌موو كارێك كاردانه‌وه‌ى هه‌یه‌) و (له‌ برِدا یه‌كسانیه‌تى له‌ ئاراسته‌دا پێچه‌وانه‌) بگۆرِێت، مه‌رج نییه‌ هه‌موو كات وا بێت، ده‌كرێت هه‌ندێك كات ئاراسته‌كه‌ى به‌ رێگه‌یه‌كى عه‌قڵانى دیارى بكرێت و به‌دواى ئاراسته‌یه‌كى باشتر و پرِ به‌رهه‌متردا بگه‌رِێین و ئاراسته‌ ته‌قلیدییه‌كان واز لێ بهێنین، مه‌رج نییه‌ هه‌ر له‌ناو هه‌مان بازنه‌ى داخراودا شته‌ كۆنه‌كان دووباره‌ بكه‌ینه‌وه‌ و نه‌توانین گۆرِانكارى بكه‌ین.

پێغه‌مبه‌رى خوا (د.خ) له‌ یه‌ك كاتدا كه‌ له‌گه‌ڵ به‌رامبه‌ره‌كانیدا گفتوگۆ ده‌كات و ده‌یه‌وێت بگه‌نه‌ ئه‌نجامێك له‌ یه‌كتر تێبگه‌ن و بتوانن هه‌ردوولا پێكه‌وه‌ بژین، له‌ هه‌مان كاتدا ده‌یه‌وێت هاوه‌ڵه‌كانیشى له‌سه‌ر بیركردنه‌وه‌یه‌كى تر په‌روه‌رده‌ بكات، كه‌ هه‌تا ئێستا به‌شێك نییه‌ له‌ كه‌لتور و بیركردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌كه‌یان، ده‌بێت مێژوویه‌كى نوىَ دروست بكه‌ن، هاوه‌ڵانى پێغه‌مبه‌ر (د.خ) زۆر له‌ به‌رامبه‌ر توندوتیژیى سه‌رانى قورِه‌یش بێزار بوون و پێغه‌مبه‌ر (د.خ) رێگه‌ى نه‌ئه‌دان كاردانه‌وه‌یان هه‌بێت و ده‌بێت له‌ به‌رامبه‌ردا هه‌ر ئارام بگرن، بۆیه‌ كاتێك یه‌كێك له‌ هاوه‌ڵانى دێت بێزاریى خۆى ده‌رده‌برِێت له‌ ده‌ست سته‌م و توندوتیژیى قورِه‌یش، روو ده‌كاته‌ پێغه‌مبه‌ر (د.خ) كه‌ له‌ په‌ناى كه‌عبه‌ى پیرۆزدا شانى دادابوو، وتى: ئه‌ى پێغه‌مبه‌رى خوا هه‌تا كه‌ى داواى سه‌ركه‌وتنمان بۆ ناكه‌ى؟ تا كه‌ى ئارامگرتن؟ له‌و كاته‌دا پێغه‌مبه‌رى خوا رووى تێ ده‌كات و ده‌فه‌رموێت: (له‌پێش ئێوه‌دا كه‌سانێك هه‌بوون له‌ناو زه‌ویدا چاڵیان بۆ هه‌ڵكه‌ندوون به‌ مشار دووله‌ت كراون، ئارامیان گرتووه‌ و له‌ دینه‌كه‌یان پاشگه‌ز نه‌بوونه‌ته‌وه‌، خواى گه‌وره‌ ئه‌م دینه‌ سه‌ر ده‌خات، به‌ڵام ئێوه‌ گه‌لێكى به‌په‌له‌ن و ئارامگرتنتان كه‌مه‌).

ئاماژه‌ى ناو فه‌رمووده‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ هاوه‌ڵانى پێغه‌مبه‌ر (د.خ) له‌ژێر كاریگه‌ریى ئه‌و كه‌لتووره‌ى له‌سه‌رى گه‌وره‌ بوون حه‌زیان له‌ كاردانه‌وه‌ى به‌په‌له‌ بووه‌ و ویستوویانه‌ هه‌مان مێژووى پێشووى گه‌له‌كه‌یان دووباره‌ بكه‌نه‌وه‌ و پێغه‌مبه‌ریش ئه‌یه‌وێت له‌ ده‌ره‌وه‌ى ئه‌و بیركردنه‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵسوكه‌وتێكى تر په‌روه‌رده‌یان بكات، ئه‌گه‌رنا چۆن بتوانن گۆرِانكارى بكه‌ن؟

پێغه‌مبه‌رى خوا له‌ كاتى كۆچكردن و له‌ماڵ ده‌رچوونیدا هه‌موو وره‌ده‌كارییه‌كى كردووه‌ له‌پێناوى ئه‌وه‌دا تووشى كارى توندوتیژى و شه‌رِ و پێكدادان نه‌بێت و بتوانێت میژوویه‌كى نوىَ دروست بكات، ره‌نگه‌ زۆرێك بڵێن پێغه‌مبه‌ر و موسڵمانان له‌به‌ر لاوازى و كه‌متوانایى په‌نایان بۆ كارى نهێنى و په‌نامه‌كى بردووه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ لێره‌دا راست نییه‌، چونكه‌ موسڵمانان له‌ كاتى كۆچدا ژماره‌یان زۆر بووه‌ و تواناى به‌ره‌نگاریى سه‌رانى مه‌ككه‌یان هه‌بووه‌، به‌ڵگه‌ش بۆ ئه‌مه‌ له‌ماڵ ده‌رچوونى (عومه‌رى كورِى خه‌تاب) بوو به‌ ئاشكرا و نه‌شتوانرا رێگه‌ى لێ بگرن، لێره‌دا هه‌نگاوه‌كانى پێغه‌مبه‌ر (تشریع)ـه‌ و په‌یرِه‌وكردنى پێویسته‌ نه‌ك هه‌ڵوێستى (عومه‌ر)، په‌یرِه‌وكردنى خۆلادن له‌ شه‌رِ و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ توندوتیژى له‌وانه‌یه‌ به‌و خۆده‌ربازكردنه‌ بتوانى مێژوویه‌ك دروست بكه‌یت، هه‌ڵبژاردنى لۆژیكى هێز و كاردانه‌وه‌ هه‌موو كات ئه‌گه‌رى سه‌ركه‌وتنى نییه‌.

كۆچكردنى پێغه‌مبه‌ر و چۆڵكردنى مه‌ككه‌ به‌ڵگه‌ى كۆتاییهاتنى گوتار و ئیفلاسى فكرى نییه‌ بۆ موسڵمانان، به‌ڵكو بریتییه‌ له‌ كه‌لله‌شه‌قیى لایه‌نى به‌رامبه‌ر و ئاماده‌نه‌بوونى بۆ هیچ گوێگرتن و گۆرِانكارییه‌ك، بێگومان حیوار له‌گه‌ڵ كه‌سانى وادا بریتییه‌ له‌ ئاسنى سارد كوتان و به‌فیرِۆدانى كات و سه‌پانیكردنى پووش، كارێكى لۆژیكى نییه‌ سوربوون له‌سه‌ر كارێك كه‌ هیچ سود و كه‌ڵكێكى نه‌بێت.

له‌ یه‌كه‌م هه‌نگاوى برِیارى كۆچكردنى پێغه‌مبه‌ردا و كۆبوونه‌وه‌ى له‌گه‌ڵ وه‌فدى مه‌دینه‌دا، وه‌فده‌كه‌ مه‌سه‌له‌ى هه‌وڵى ئاشته‌وایى و بنبرِكرنى شه‌رِ و كوشتن بۆ پێغه‌مبه‌ر پێشنیار ده‌كه‌ن و مژده‌ى ده‌ده‌نىَ ئه‌گه‌ر بتوانێت ئه‌و كاره‌ بكات ئه‌وه‌ سه‌ركه‌تنى گه‌وره‌ به‌ده‌ست ده‌هێنێت، پێى ده‌ڵێن:(إنا قد تركنا قومنا و لا قوم بینهم من عداوه‌ والشر مابینهم، فعسى الله أن یجمعهم بك، فإن یجمعهم الله علیك فلا رجل أعز منك).

به‌ واتایه‌كى تر گه‌له‌كه‌ى ئێمه‌ به‌ده‌ست شه‌رِ و كوشتوبرِه‌وه‌ ته‌واو ماندوو بووه‌ و زۆر تینووى ئاشتى و ژیانى ئارامین، ئه‌گه‌ر تۆ بتوانیت ئاشتییان بۆ به‌رقه‌رار بكه‌یت و له‌ كوشت و كوشتار رزگاریان بكه‌یت، ئه‌وه‌ بێگومان شوێنى خۆت و دینه‌كه‌ت ده‌كه‌ون. هه‌ر واش بوو پێغه‌مبه‌ر توانى له‌جیاتى دوژمنایه‌تى، برایه‌تى بخاته‌ ناو خێڵه‌ ناحه‌زه‌كانى مه‌دینه‌وه‌ و هه‌ر له‌م رێگه‌یه‌شه‌وه‌ توانى سه‌ركه‌وتنى گه‌وره‌ مسۆگه‌ر بكات، به‌ واتایه‌كى تر ئیسلام له‌ رێگه‌ى په‌یامى ئاشتییه‌وه‌ توانى سه‌ر بكه‌وێت و گه‌لانى جیاواز باوه‌شى بۆ بكه‌نه‌وه‌، نه‌ك له‌ رێگه‌ى ئه‌و شمشێره‌وه‌ كه‌ كراوه‌ به‌ ره‌مز بۆ ئیسلام!؟

پێغه‌مبه‌رى خوا كه‌ ده‌گاته‌ شارى مه‌دینه‌ بۆ ئه‌وه‌ى به‌ر له‌ كارى توندوتیژى بگرێت، چونكه‌ ئه‌و شاره‌ كۆمه‌ڵێك پێكهاته‌ى جیاوازى تێدا بوو پێویستیان به‌ قانوون و ده‌ستورێك هه‌بوو كه‌ هه‌موو كه‌س ئه‌رك و مافه‌كانى دیاریكراو بێت كه‌س سنوورى كه‌س نه‌به‌زێنێت، بۆیه‌ رێكده‌كه‌ون له‌سه‌ر نووسینه‌وه‌ى ده‌ستوورى مه‌دینه‌ كه‌ به‌ (صحیفه‌ المدینه‌) ناسراوه‌، كه‌ ئه‌مه‌ش یه‌كه‌م ده‌ستوورى نووسراوه‌ له‌ مێژووى مرۆڤایه‌تیدا و له‌ناو ئه‌و ده‌ستووره‌دا هاتووه‌، ئه‌وه‌ى بۆ موسڵمان هه‌یه‌ بۆ غه‌یرى موسڵمانیش هه‌یه‌، ئه‌وه‌ى له‌سه‌ر موسڵمان پێویسته‌ له‌سه‌ر غه‌یرى موسڵمانیش پێویسته‌ و هه‌مووان له‌ ئه‌رك و مافدا یه‌كسانن و نابێت كه‌س مافی كه‌س پێشێل بكات.

نووسینه‌وه‌ى ده‌ستورى مه‌دینه‌ گه‌وره‌ترین به‌ڵگه‌ى به‌مه‌ده‌نیبوونى كۆمه‌ڵگه‌ و سه‌ره‌تاى ده‌ستپێكردنى ژیانى شاره‌ و، ژیانى شارستانى له‌ ده‌ره‌وه‌ى ژیانى بیابان و گوند ناتوانرێت به‌ بىَ ده‌سه‌ڵاتى سیاسى و قانوون به‌رِێ بكرێت، لێره‌وه‌ سه‌ره‌تاى به‌مه‌ده‌نیبوونى كۆمه‌ڵگه‌ى ئیسلامى ده‌ستپێده‌كات، به‌ڵام له‌سه‌ر بنه‌ماى قانوون و مه‌ده‌نیه‌ت، ئه‌مه‌ش یه‌كه‌م خاڵى وه‌رچه‌رخانى مێژووى عه‌ره‌به‌ له‌ بیابانه‌وه‌ بۆ شارستانى و له‌ گیانى تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ى خێڵه‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ى ده‌ستوورى، له‌ سیستمى خێڵایه‌تییه‌وه‌ بۆ به‌سیاسیكردنى ژیانى مه‌ده‌نى، هه‌ر لێره‌شه‌وه‌ ژیانى ئارام و به‌رقه‌راربوونى ئاشتى و كۆتاییهاتنى توندوتیژى ده‌ستپێده‌كات.

دروستكردنى مزگه‌وت وه‌ك یه‌كه‌م كارى پێغه‌مبه‌ر له‌ شارى مه‌دینه‌دا، هێمایه‌ بۆ جێگیربوونى موسڵمانان له‌ناو شارى مه‌دینه‌دا و، كۆتاییهاتنى ژیانى ده‌وارنشینى بیابانه‌ و به‌ زمانى حاڵ پێمان ده‌ڵێت ئێمه‌ هاتووین ژیانى شار فراوان بكه‌ین، سه‌ر زه‌وى ئاوه‌دان بكه‌ینه‌وه‌ و ئیسلام له‌ هیچ گۆشه‌ و كه‌نارێكى زه‌ویدا كۆچه‌ر و غه‌ریب نییه‌ و هه‌موو كه‌ناره‌كانى زه‌وى ماڵى ره‌سه‌نى ئیسلامه‌ و كۆمه‌ڵگه‌ ناتوانێت به‌ بێ دامه‌زراوه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان ژیانى به‌رِێ بكات، له‌ مزگه‌وتى پێغه‌مبه‌ردا له‌ كات و سه‌رده‌مى خۆیدا زۆربه‌ى خزمه‌تگوزارییه‌كانى پێشكه‌ش كراوه‌.

گه‌وره‌ترین راستیى مێژوویى كه‌ كه‌س ناتوانێت نكولیى لێ بكات، ئیسلام ئه‌وه‌نده‌ى له‌ رێگه‌ى ئاشتییه‌وه‌ سه‌ركه‌وتنى گه‌وره‌ی به‌ده‌ستهێناوه‌ له‌ رێگه‌ى هێزه‌وه‌ به‌ده‌ستى نه‌هێناوه‌، ئه‌وه‌نده‌ى ئیسلام له‌ توندوتیژى زیانى گه‌وره‌ى كرده‌وه‌، له‌ رێگه‌ى ئاشتییه‌وه‌ ئه‌و زیانه‌ى نه‌كردووه‌.

یه‌كگرتوو .ژ. 624

 

گه ڕانه وه بۆ لاپه ڕه ی سه ره تای ڕێگای ڕاستی

 هه موو موسڵمانێک مافی له به ر گرتنه وه و بڵاوکردنه وه ی بابه ته کانی ڕێگای ڕاستی هه یه  له ڕێگای خوادا