فۆنتی کوردی
قورئــــانی پیرۆز
ووتاری مامۆستایان
فهلسهفهی بوون وگهڕان بهدوای خوا دا
ئامادهکردنی: ماکوان
پێشهکی
مرۆڤ بونهوهرێکی هۆشمهنده و بیرمهنده،له جهرگهی ئهم جیهانه پان و بهرینهدا دهژی،بیر لا ههموو شتێك دهکاتهوه لهم بوونهدا ههوڵ دهدات تێبگات،وهدهیهوێت بزانێت.
یهکهم: ئهم جیهانه چۆن سهری ههڵداوه؟
دووههم: چۆن به گۆێرهی ئهو سیستهمه سهرسوڕهێنهرههڵدهسوڕێت؟
سێههم: ئایا سهرتای ههیه؟
چوارهم:ئایا کۆتایی ههیه ؟
پێنجهم:ئایا به ڕێکهوت هاتۆته گۆڕێ؟
شهش:ئایا دروست کهرێك دروستی کردوه هێناویته دی ؟
بێ گومان بۆ ووهڵامی دانهوهی ئهم پرسیارانه،ئایدیای مرۆڤ وتێگهیشتنی لهم بونهوهره کهژیان پێك دههنێت، بهشێوهیهکی کاریگهرا نه هاوبهشی دهکات له چارهنوسی مرۆڤ و جۆری و شارستا نیهتی و ژیانی کۆمهڵایهتی و کهسیاتی تاك، ئارامگرتنی دهرونی ئهو کهسایهتیه، ئهگهر ئهم ووهڵامانه دهست نهکهوت مرۆڤکه توشی دڵهڕاوکێ سهرگهردانی دهبێتت تۆشی بێ چارهی و کهسێکی وێران لێ دهردهچێت.
بۆ ئهم مهبهسته زانایان و فهیله سوفهکان و خاون بیرهکان ههوڵیانداوه ههریهکیان له ڕێگای عهقڵ و هۆش وه له ڕهوتی تاقیکردنهوه زانستهیهکان، ووڵامی ئهم پرسیارهنه بدهنهوه، وهڵامیان بۆ دابین بکات.
من دهمهوێت لهم باسه ولێکۆلینهوهیهدا ههندێ لهو ووڵامهنه بخهمه ڕوو یان جوانتر بتوانین له ڕێگای بهڵگه ی هیزروه بکهوێته بهردهم خوێنهر.
مهرج نیه من بتوانم ئهم بابهته بهو شێوهیه که بیرمهندان توانیانه باشتر ڕوونی بکهمه،بهڵام ههوڵێکه له ڕێگای پێنوسهکهمهوه تا باتوانم بیری خۆم بخمه ڕوو.
ئهم جیهانه چۆن سهری ههڵداوه:
کهواته خاڵی سهرهتا لێرهوهیه، سۆنگهی بیر کردنهوه ئهوهیه که چۆن سهرههڵدانی ئهم جیهانهو سهرهتای ڕهوتی ئهم جیهانه به ماکهکهی ههیئهتهکهی و یاساکانی لێکی بدهینهوه ئهوه ڕوون بکهینهوه که چۆن سهری ههڵداوه؟
بۆ باس کردنی ئهم بابهته چهندین بهڵگهی ئهقڵی و ویژدانی ههن لهو بهڵگانهی که مرۆڤ ژیانی ئاسای خۆیان پێ دهست پێکردون، سهرباری لێکۆڵینهوهکانی فهیلهسوف و زاناکان، ئهو لێکۆڵینهوانهی که دروست کردنی ئهم جیهانهمان له لایهن داهێنهرو بهدیهێنهرێکهوه یان خوڵقێنهرێکی کارساز دایناوه بۆی دهسهلمێنێت ههروهك زانستیش بهتهواوی بهشهکانیهوه له فیزیك و گهردوون ناسی و پزیشکی و ڕووهك ناسی زیندهوهرناسی و ....هتد.
توانیویهتی لایهنێکی گرنگمان بۆ دهربخات لایهنێك که شاراوه بووه له ئێمه له تهفسیرو لێکدانهوهی ئهم جیهانهدا، ههروهک توانیویهتی تیۆرو کۆمهڵێك بیردۆز که خوا نهناسهکان دایان ناوه ههڵی بوهشێنێتهوه بهڵگهکانیان به درۆ بخاتهوه که به درۆ ههڵوهشانهوهی ئهم بهڵگانه قهڵاو کۆشکی بیرکردنهوهی بێ باوهڕهکان یان ماتریالیزمهکان داڕوخاوه، ئایدیای خوا پهرستی به بهڵگه و تاقی کردنهوهی ههڵسپێراوهکانی زانست قایم و پتهو تر بووه، پاش ئهوهی بێباوهڕی تیۆری خۆی لهسهر دوو بنهمای فهلسهفی بنیاد نابوو وه ئهو دوو بنهمایهش که بریتین:
یهکهم: تیۆری مادده دێرینهکان یان دێرینهی مادده:
ئهم بیردۆزه لافی ئهوه لێدهدات که مادده کۆنهو ههر بووه، نه سهرهتی ههیهو نه کۆتای ئهمهش مانای ئهوه دهگهیهنێت که مادده خوڵقێنهریکی نییه وه هیچ کارسازێك یان بهدی هێنهرێك نهیهێناوهته گۆڕێ وه جیهانێکی تریش بهدوایدا نایهت.!
دووهم: پشت بهستن لهسهر تیۆری ڕێکهوت و ڕهفزکردنی بنهما هۆکاریهکان:
ئهم بیردۆزه وا دهبینێت که جیهان له ڕێگای ڕێکهوتهوه سهری ههڵداوه دروست بووه، داهێنهرو بهدیهێنهرێك نهیهێناوهته کایهوه بێ نهخشهو پلان دروست بووه.
بهڵام بهداڕوخانی ئهم دوو تیۆره بیردۆزیه بهدهستی زانستی تاقیگهری فهلسهفهی بێ باوهڕهکان ههرهسی هێنا ههرهسهینانێکی به بهڵگه سهلمێنراو
وێڕای ههرهس هێنان و داڕمانی ئهقڵی و فهلسهفی ڕووته ماتریالیزمهکه ئیتر ئهم دوو تیۆره له دیدی زانستهوه بوونه ئهفسانه و گریمانێکی خهیاڵی، جا بۆ ئهوهی ئهم دوو تیۆره نمونهکانیان له بیروڕاکانی دیکه بخهینه سهرباس و لێکۆڵینهوه، بهڵام باس و لێکۆڵینهوهکه لهسهر بناغهی تیۆرو بهڵگهی زانستی و فهلسهفیهکان بنیاد بنێین، واتا با بیردۆزی بێ باوهڕی بخینه ژێر باس و لێکۆڵینهوه لهسهر بنچینهی وهك ئاماژهمان پێ کرد بهڵگهی تاقی گهری ، یان بهڵگهی ڕهوتی ئهقڵی بهم جۆرهی خوارهوه که دهتوانین لهسهر سێ بنهمای زانستی و فهلسهفی ڕوونی بکهینهوه.
یهکهم: بهڵگهی نهخشاندنی ڕێکی و جوانی سیستهم.
دووهم: بهڵگهی جوڵهو بزواوتن و نهجوڵاندن لهخۆوه نهبزواوتن .
سێیهم: بهڵگهی پێچون و لهوانهیی (ئیمکان).
بهڵگهی نهخشاندنی ڕێکی و جوانی سیستهم:
بێگومان نیگایهکی زانستی که مرۆڤ دینهخشێنێت به جیهانی سروشت و مرۆڤ ڕووهك و ئاژهڵ و....هتد.
ههرهها بهوهی که تێیدایه له ووردی وکارسازی دهردهکهوێت که ئهم جیهانه پێویستی به نهخشهکێشان و ساز کردن و ویستگهیهکی پێش تر ههیه خۆی بهڵگهیه لهسهر بوونی پهروهردگار که خوایهکی داناو زاناو به توانا زۆر به جوانی و به ووردی و به ڕوونی، به له ناو بردنی بیری ڕیکهوت و پوچ کردنهوهی، یاخود ئهزهلیهتی ماددیت بۆ دهردهکهوێت ئهوهی که تیۆری بێ باوهری و فهلسهفهکهی بوو، بیرکردنهوهی پێچهوانهو دژ به ئایدیا خوا پهرستیهکهی لهسهر بنیاد نراوه.
لێکۆڵینهوهو باسه زانستیهکان مهحاڵ بوونی پێکهاتنی جیهانیان بهڕێکهوت له ڕووی کات و زهمهن و پێك هاتنی واقیعیهوه سهلماندوه که ئێمه لهم باسهدا لایهنێك له باس و لێکۆڵینهوه و بهڵگه زانستیانه ڕوون دهکهینهوه که زانایانی سروست و زیندهوهر ناسی سهلماندویانه، تیۆری ڕێکهوتیان له دوو بواری سروشت و ژیاندا به درۆ خستۆتهوه بۆ ههر ئهقڵێکی خاوهن هزری زانستی بوونی دانای و هوده زانی و وویست و نهخشهکێشانی پێشتر بۆ ئهم جیهانه دهردهخات جا له بواری سروشتدا زانایان دهڵێن:
{ئێمه له یهکهم له سهرتاوه ئهستێرهیهکی گهڕۆکی بچووکمان ههبووه که ئهویش
زهوی یه ئهم ئهستێرهیه چهشنی نیشتمانێك بووه بۆ دروستکراوهکانی مرۆڤایهتی،که پاش زنجیرهیهك گۆڕانکاریی لهماوهی دوو بلیۆن ساڵ یاخود زیاتردا بۆته جێگایهکی له بهر بۆ ژیانی زیندهوهری و ڕووهکیی که ئهمانه یارمهتیی گهشه کردنی و هۆیهك بوون بۆ سهرههڵدانی مرۆڤ،خرۆکهی زهوی له ههر بیست و چوارکاتژمێرێکدا جارێك یاخود بهتێکڕای نزیکهی (1000)میل له کاتژمێرێکدا به دهوری تهوهری خۆیدا دهسوڕێتهوه.
گریمان که زهوی به تێکڕایی (100)میل له کاتژمێرێکدا دهسوڕێتهوه،بۆ وانهبێت؟ ئهگهر وابێت ئهوا ئهو کات شهوڕۆژمان به ئاندازهی ده ئهوندهی تر درێژ تر دهبێتهوه.
کهواته لهم بارو دۆخهدا خۆری هاوین ههمووڕۆژێك ڕووهك وگژوگیاکانمان دهسوتێنێت و به شهویش تهواوی ڕووهکی سهر زهوی وشك دهبن.
له کاتێکدا ئهو خۆرهی که سهرچاوهی تهواوی ژیانه. پلهی گهرمای کهی دهگاته(12)ههزار پلهی فهرنهایت و خڕۆکهی زهوی ئێمه به ئهندازهیهك لێی دووره به سه بۆ ئهوهی که ئهم ئاگره زۆره گهرمایی پێوستمان پێ ببهخشێت و لهویش زیاتر پێویستمان نییه ، ئهم دووراییهش به شێوهیهکی سهرسوڕهێنهر ڕێژهیهکی نهگۆڕه، که له ماوهی ملیۆنهها ساڵدا گۆڕانکاری کهمی بهسهردا دێت
بهوجۆرێك که بهردهوام بوونی ژیان بهوجۆرهی که پێی راهاتوین و مومکینه،که ئهگهر بهاتایهوپلهی گهرما سهرزهوی له ساڵێکدا به تێکڕای پهنجا پله زیادی بکردایه ئهوا تهوایی زیندهوهراکانی ساه زهوی ههمووی دهسوتان و یان لهناو دهچن.
خڕۆکهی زوهی بهتێکڕایی (18)میل لهخولهکێكدا دهسوڕێتهوه،ئهگهر بهاتایهو تێکڕایی سوڕانهوکهی''بۆ نمونه'' (6) میل یاخود(20) میل بوایه له خولهکێکدا ئهو کات دووری یاخود نزیکیی ئێمهلهخۆرهوه به شێوهیهك دهبوو که ژیانمان لهگهڵیدا دهیبهست، له ههمان کات دا ئهستێرهکان بهوشێوهیهجیاوازیان دهبێت له جۆری تیشکدانهویاندا،بهشی زۆری تیشکهکانیان ههموو جۆره خانهیهک له ژیان دامرێنێت ، ههروهها چڕی و بارستایی ئهم تیشکدانهویهش کهوا له نێوان کهمتر له تیشکدانهوهی خۆرهکهمان و زیاتر له وهی دهههزار جاره،ئهو کات دوریی و نزیکیی ئێمه لهخۆرهوه بهشێوهیهك دهبێت که جوری ژیانمان لهگهڵ ئهو چهشنه رابهاتایه یان ئهگهر ئهم خۆرهی ئێمه تهنها نیوهی تیشكدانهوهی ئێستای بدایهتهوه ئێمه دابووین به سههۆڵ، ئهگهر به ئهندازهی نیوهی ئێستا زیاد بوویه ئهوه زۆر له دێرینهوه ئێمه بوبوینه خۆڵه مێش،له ههموو گرنگتر ئهوهیه ئهگهر بمانتوانیایه{پڕۆتۆ پلازمێك} (شانه) یهکمان بۆ ژیان دروست و
بهدیبهێنایه ئهوا تێدهگهیشتین که تهنها ههر ئهم خۆره ی ئێمه له باره بۆ ژیان له نێوان ملیۆنهها خۆری ناپوخته له گهردووندا .
پاشان ههر ئهم خڕۆکهی زهوییه لاره به گۆشهیهك که ئهندازهکهی (23)پلهیه
ئهمه له بهر چهند هۆیهکه که خڕۆکهی زهوی دهخوازێت، بۆ نمونه ئهگهر ئهم زهویه میلهو لار نهبوایه ههردوو جهمسهری زهوی ههمیشهله شهودا دهبوو
لهم دۆخهدا ههموو ههڵم له ئۆقیانوسهکانهوه ههڵدهسا بهڕاست و چهپدا یان بهرهو باکور یان باشور دهڕۆشت و له کاردانهوهی خۆیدا به چهندین کیشوهری به سههۆڵ داده پۆشی ، ڕهنگه بیابانێكی له نێوان هێڵی یهکسان سههۆڵ بهندانێكی دروست بکردایه، ئهگهر ئهمه رویبدایه ئهوا لهم دۆخهدا چهندین ڕوبار له سههۆڵبهندانهوه کانهوه ههڵداسان و له ڕێگایی شیو دۆڵهکانهوه دهڕژانهوه ناو ئۆقیانوسێکی به خوێ داپوشراو لهم حاڵهتادا ههموو زهوی دهبوو به کانێکی خوێ حهوزێکێ پڕ له خوێ له سهر زهوی دروست دهبوو.
درووریی مانگ له ئێمهوه (240)ههزار میله گریمان(50)ههزار میل لهئێمهوه دوور بوایه لهم حاڵهته ههموو زهوی دهکهوته ژێر ئاو له ڕۆژێکه دوو جار نغرۆ دهبوین بهڵام ئاوێکی به گوژم که کێو چیاکانی ڕادهماڵی ههروهها سهر زوهی دهبووه گێژهڵوکه ڕهشهبا لهم ئارامیه ئێستا نهدهماو زهوی دهبوو به ترسناکترین خرۆکه.
با نمونهیهکی زانستی تر بێنینهوه بۆ به درۆخستنهوهی ڕێکهوت سهلماندنی پێوستی ئهم بوونه به نهخشهکێشێك وکار سازێك که له ئهندازه گیری ڕێکی سیستهم دایڕشتوه.
بۆ نمونه لێکۆڵهروانی زانیاندا هاتوه که:
با ئۆکسجین بکهینه نمونهیهك و بیگرین به دهستمانهوه بۆ ئهوهی کارسازی و ڕێکو پێکی سیستهمی ئهم جیهانهمان بۆ دهربکهوێت که خوایهکی به هێزو دهسهڵات دار دایمهزراندوه، ئهو ههوایهی که له ژوروی زهوییهوهیه بریتیه له {ئوکسجین ونایترۆجین و ئارۆجین و نییۆن و کۆنسیۆن و کاریبتۆن } پێکهاتوه
ههر ئهم ههوایه ههڵمی ئاوی گرتۆته خۆی ،ههروهها دووهههم ئۆکسیدی کاربۆنی بهڕێژهی (0.3)له1 %یان سێ بهشی له (10.000)تێدایه،گازهکانی تر خۆیان دهنوێنن له شێوهی ڕهنگی سور وشین و سهوز دا ،بهڵام ئارۆجین ئهو گازهیه که به ڕێژهی (0.6)له1%له ههودا ههیه ڕووناکیهکی گهشاوهمان پێدهبهخشێت که ژیاری بهرهو پێش دهڕوات له ههر شوێنێکدا به کاربێنرێت ئهوا ناترۆجین بهڕێژهی نزیکهی (78%)له ههوادا ههیه ،له کاتێکدا ڕێژهی ئۆکسجین له ههوادا به (21%)دیاری دهکرێت ،ههوا به تێکڕایی خۆی گوشار دهخاته سهر زهوی نزیك به ئهندازهی (15)رتڵ له سهر ههر قلانچكێکی چوار گۆشه له ڕووبهری زهویی به ئاست دهریا ، که ههر ڕهتڵێکیش بریتیه له (2564)گرام ، له ڕاستیدا ئۆکسجین له ههوادا خۆی بهشێکه لهم گوشارو پاڵهپهستۆیه ، که ئاندازهی دهگاته (3)رتڵ له سهر قولانچکێکی چوار گۆشه
بۆماوهی ئوکسجینهکهی تری گهمارۆیه له شێوهی چهند ئاوێتهیهك له توێژاڵی زهویدا ، ئهم بهشه(0.8)ی سهرجهمی ئاوی جیهانی پێكدههێنێت لای ههمووان ئاشکرایه که ئۆکسجین شهماڵی ژیانه بۆ ههموو زیندهورانی سهر زهوی بو ناسینی ئوکسجین جگه له ههوا له هیچ سهرچاوهیهکی تر چنگ ناکهوێت .!
ئێستا لههاوکێشهکان بپرسین:چۆن ئهم توخمه پڕله چالاکیه له ڕووی کیمایهوه دهرباز بوو لهو یه کگرتنهی که ههیهتی له گهڵ ئهو توخمانهی تردا و له ههوادا نزیك بهههمان ڕێژهی پێوستی دایناوه بۆ تهواوی بوونهوهر ه زیندوهکان .
گریمان ئۆکسجین له بری ئهو ڕیژهیی که ئاماژهمان پێکرد ڕێژهکه له (50%)یان زیاتر بووایه ئهو کاته ههموو مادهکان قابیلی سووتانن له جیهاندا به ئهندهزهیهکی خێراییهك گریان تێ بهر دهبوو که زهوی دهبووه جهنگڵی گرکان یان به پێچهوانهوه ئهگهر ڕێژهکه له (10%) یاخود کهم تربێت ئۆکسجین بهڵام لهم حاڵهتهدا ئهو توخمانهی که ئێستا ههن به بار نه دههاتن بۆ نمونه ئاگر ئهگهر ئۆکسجین ئازاد ئهوتهنها به شهیشی له نێوان چهندین ملیۆنهها بهشی مادهی زهوی دا ههڵبمژبایه ئه کاته ههموو ژیانی زیندهوار له خێرا ترین کات دهوهستا .
گریمانێکی تر بۆ به درۆ خستنهوهی ڕێکهوت سهلماندنی داهێنهر واتا (خوا)
ئهگهر زهوی بهدهوری خۆیدا خێرا تر بسوڕایهتهوه له وی که ئێستا ههیهتی ههرچی خانوو بیناو شاخ و دارو ههمووی پرژوو بڵاو دهبووهوه به جۆرێك که زهوی خۆی لهت و پهت دهبوو ئهمه له ئهنجامی سوڕانهوی زهوی به دهوری خۆیدا به شێوهیهکی خێرا وهك چۆن دهزووی کۆلاره به دهست کهسێکهوه دهپسێت ئهگهر بهخێرایهکی زۆر بسوڕێتهوه دهبێته هۆی تهئسیری هێزی ڕاوهنه له چهقهکانیهوه یان ئهگهر به پێچهوانهوه به هێواشی بسوڕایهتهوه به دهوری خۆیدا بۆ نمونه لهماوهی (100) کاتژمێردا بسوڕایهتهوه له بری (24)کاتژمێردا ئهو کات ههر چی له سهر زهویدا بوو ههمووی دهمردن و له ناو دهچوون به ههموو زیندهوهرهکانیهوه بههۆی گهمارۆی وێرانکاری خۆرهوه.
ههموو ئهمانه شایهتن له سهر بهدیهێنهرێکی کار سازو باڵا دهست حیکمهتی ئهومان بۆ ڕۆشن دهکهنهوه له گهڵ گونجاندنی ژیان مرۆڤ وزیندهورهکانی تری سهر زهوی که بێگومان له توانای {ئانارشیستیدا } نیه که بتوانێت ئهم بوونهوهره پان و پۆڕه و فراوانهو گهردوونه ڕێکو پێکه بێنێته بهرههم ، بهڕاستی خوای گهوره کهدهفرموێت
{وَكُلُّ شَيْءٍ عِندَهُ بِمِقْدَار}
واته (ههر شتێك لای خوای گهوره به ئهندازیه) سورهتی الرعد ئایهتی (8)
ههروهها دهفهرمووێ :
{وَالأَرْضَ مَدَدْنَاهَا وَأَلْقَيْنَا فِيهَا رَوَاسِيَ وَأَنبَتْنَا فِيهَا مِن كُلِّ شَيْءٍ مَّوْزُونٍ}
واته ( ئێمه له نێو زهوێدا کێوه بهرزهکانمان چهقاندوه که چهشنی مێخ بۆ ڕاگرتنی زهوی له ههر شتێک به کێشانه و گونجاندن له گهڵ حیکمهت و دانایی دا گژوگیاو ڕوهکمان تیادا ڕواندوه ) سورهتی الحجر ئایهتی (19)
یان ئهگهر بارستایی زهوی به ئهندازهی چهند پێیهکی تر ئهستورتر بوایه لهوهی که ئێستا ههیه ، ههرچی دووهههم ئۆکسیدی کاربۆن وئۆکسجین ههیه ههمووی ههڵدهمژی ، ئهوکاته ژیان مهحاڵ و ئاستهم دهبوو .
خۆ ئهگهر زهوی لهقهباری خۆردا بوایه لهگهڵ ئهو چڕییهی که ههیهتی ،ئهو کات هێزی موگناتیسی زهوی بۆ ڕاکێشانی ئهو تهنانهت که لهسهریهتی (150) چهندان ودووچهندان دهبوو، ههروها بهرزیی ئاتمۆسفۆری زهویی چوار میل دههاته خوارێ ئهو کات باههڵم بوونی ئاو مهحاڵ دهبوو،ههروهك پاڵهپهستۆو گوشاری ههوا بهرز دهبووهوه بۆ زیاد تر له (150)کیلۆ گرام لهسهر سانتیمێکی چوار گۆشه، کێشی ئهو زیندهوهرانهی کهئێستا ڕتڵێکه دهگیشته (150)ڕتڵ و قهبارهی مرۆڤ کهمی دهکرد تا دهگیشته قهباری مشکێک یان سمۆرهیهك ئهو کاته ژیانی به کۆمهڵی ئهم مهخلوق و دروست کراوانه ئاستهم دهبوو.
خۆ ئهگهر ئهم بهڵگهنهو نیشانهنهی که پێكهاتنی جیهانی مادین به ههموو ئهو کهرهسانهی که تێیدایه له ئاساو سیستهم وفراماسێون وپهیوهندی نێوان کهرهسهکان له ڕێگایی ڕێکهوتهوه رهد دهکاتهوه ، ئهو ڕێکیو پێکیی ژیانو مادهی زیندووو ههروهها دروست بوونی له ڕێگای ڕێکهوتهوه زۆر دوورتره لهم گریمانهی که به مهعریفهو زانست رهدکراوهتهوه.
لهم بارهیهوه یهکێك له زانیان و پسپۆڕهکان بۆ ڕونکردنهوهی ئهم ڕاستییه نوسیویهتی و دهڵێت :
پڕۆتینهکان له کهرسهئاوێته سهرهکییهکانن له تهواوی شانهزیندهوارهکاندا، که له پێنج توخم پێکدێت وبرتین له: کاربۆن و هایدرۆجین ونایترۆجین و ئۆکسجین وگۆگرد ، کهژمارهی گهردیلهکان لهیهك بهشی بچوکی پرۆتینیدا دهگاته (40)ههزار گهردیله .
وا دابنێین ژمارهی ئهو تهخمه کیمیایهنه ی که له سروشتدا نو ژمارهیان (92)توخمه ههموو به شێوهیهکی ههڕهمهکییانه دابهش بوون،ئهوکاته ئیحتمالی کۆبونهوهی ئهم بێنج توخمه بۆ ئهوهی بهشێکی بچوك له بهشه بچوکهکانی پڕۆتین پێك بهێنێت پێویستی به ژماره ههیه بۆ زانینی چهندایهتیی ئهو مادهیه که پێویسته بهردهوام تێك ههڵبوه شێنرێت بۆ ئهوهی ئهم بهشهبچوکه پێك بێت،ئهوجا بۆ زانینی درێژایی ئهوماوه کاتییهی که پێویسته بۆ ئهوهی ئهم کۆبونهوهیهی نێوان گهردیلهکانی تهنها بهشێك ڕووبدات.
بۆ ئهم مهبهسته زانای ماتماتیکی سویسری (چارلزیوچین جای)ههڵسا به ژماردنی ئهو فاکتورانه ،بۆ ی دهرکهوت که دهرفهت له ڕێگای ڕێکهوتهوهناڕهخسێت له بۆ دروست بوونی تهنها بهشێکی بچووکی پڕۆتین لهوانهیه به ڕێژهی (1)تا (10توان140) نهبێت واتا به ڕێژهی (1تا 10) که (140) له خۆی درابێتهوه ئهو ژمارهیه که به ووشه نه قسهی لهسهر دهکرێت و نه له هاوکێشهشدا بهکار دههێنرێت وه دهرنابڕێت ئهوجا چهندایهتی ئهو ماددهیه ک پێویسته بۆ ڕودان و پهیدابوونی ئهم هاوکێشهیه له ڕێگای ڕیکهوتهوه تهنها یهك گهردیلهی بچوك بهرههم بێنێت، دهبێت زیاتر بێت لهوهی که ههموو ئهم بوونهوهره گرتویهتیه خۆی به ملیۆنهها جار، ههروهها دروست بوونی گهردیلهیهك بهو شێوهیه لهسهر ڕووی زهوی له ڕێگای ڕێکهوتهوه به تهنها بلیۆنهها ساڵی پێویسته که زانای سویسری ئهندازهی ئهمهی به ساڵ داناوه لێکدانی ژماره (10)لهگهڵ (243) جار له خۆی واتا (10 توان 243)ساڵ.
پرۆتینهکان پێك هاتوون له چهند زنجیرهیهکی درێژ له ترشهڵۆکی ئهمینیی
، بهڵام ئهیا گهردیلهکانی ئهم گهردانه چۆن پێك دێن ئهم پرۆتینانه ئهگهر به شێوهیهکی تر جگه لهو شێوهیهی که پێك هاتوه و پێک بێت ئهوکات ناپوختهو نالهبار دهبێت بۆ ژیان، بهڵکو له ههندێ کاتدا دهشبێته زههر، بۆ ئهم مهبهسته زانای ئینگلیزی (ج. ب لیسز) ههموو ئهو ڕێگایانهی ژماردوه که دهشێت گهردیلهکانی پێ یهك بگرێت له تهنها گهردێکی سادهی پرۆتینیدا له ئهنجامدا بینی که ژمارهی گهردیلهکان بلیۆنهها (10 توان 28) له بهر ئهمه له ڕووی ئهقڵهوه مهحاڵه که ههموو ئهم ڕیکهوتانه یهك بگرن بۆ ئهوهی یهك گهردی پرۆتینی دروست بێت بۆیه دهڵێن تهنها خودا ههر خودا خاوهنی ههموو دروست کراوهکانه.
ههڵبهته پرۆتینهکان جگه له ماددهیهکی کیمیای بێ گیان کهرهسهیهکی دیکه نین، ژیانیان تێدا نییه مهگهر پاش ئهوهی ئهو ڕازه یان ئهو ڕۆحه سهڕسوڕینهرهی تێ دهچێت و که تا ئێستا ئهقڵی ههموو بهشهریهت هیچ شتێك له ماهیهتی نازانێت ئهو ڕازهش ئهقڵ نهبڕیوه تهنها خوا خۆی نهبێت ئهوهی که توانیویهتی بهوپهڕی حیکمهت و دانای خۆی دایبنێت و بیزانێت که نمونهی وهها گهردێکی پرۆتینی بار بهێنێت بۆ ئهوهی ژیان دابمهزرێنێت ئهوکاته که دروستی کردوه وێنهی بۆ کێشاوهو ڕازو ڕۆحی ژیانی بهسهردا ڕژاندوه.
ئێمه دهزانین که مرۆڤ دارای چ ئاڵۆزی و ووردهکارییهکه له چالاکی ئهقڵی و دهزگای دهماریدا، که ئهم ئاڵۆزی و ووردهکارییه مرۆڤی شایستهی ڕێکخستنی ههست و بیر کردنهوه و دهرك و ههڵسوکهوتهکان کردوه دهتوانێت ئهم شسایسته ڕێك بخات ههروهك بوونی دهزگای دهماری و پلهی دهرکی ئاژهڵ دهزانین بهڵام مرۆڤ نهی دهزانی که ڕوهکیش دارای دهزگای مهرکهزی ئهوتۆیه که چالاکیهکانی ڕێك دهخات بهو جۆرهی که دهزگای دهماری چالاکیهکانی لهشی مرۆڤ و ئاژهڵ ڕێکی دهخات ئهمهش لهلایهن زانایهکهوه دۆزراوهتهوه.
زانای سۆڤیهتی (جوبار) پاش ئهوهی که بیست ساڵی برده سهر له لێکۆڵینهوهی یهکاڵاکردنی ڕووهکدا ئاشکرای کرد و دڵنیا بوو له بوونی دهزگایهکی مهرکهزی وهها که تهواوی ئهرکه سهرهکیهکانی ڕووهك ڕێك دهخات که ئهویش له مرۆڤ و ئاژهڵدا جیاوازی نییه، ئهم دهزگایه له ڕێگای چهندین تهوژمی کارهباییهوه
